Uw woning verkopen en uw uitkering: leefloon, IGO en zorgbudget, en de tienjaarsregel

Ons sociaal systeem bestaat uit twee lagen die niets met elkaar te maken hebben, en die verwarring kost mensen jaarlijks veel geld.

De verzekeringslaag vertrekt van bijdragen die u betaalde tijdens uw loopbaan. Wat u bezit, is daarbij niet relevant. Uw pensioen wordt berekend op uw loopbaan, niet op uw spaarrekening. Uw werkloosheids- of ziekte-uitkering hangt af van uw laatste loon en van uw gezinstoestand — of u samenwoont, gezinslast hebt of alleenstaande bent — maar niet van de vraag of u een huis hebt verkocht.

De bijstandslaag vertrekt van het omgekeerde principe: u krijgt aanvulling tot een bepaald niveau, en daarvoor onderzoekt men eerst wat u zelf hebt. Dat onderzoek heet niet toevallig een onderzoek naar de bestaansmiddelen, en het kijkt naar uw inkomsten, uw spaargeld, uw beleggingen, uw onroerende goederen én naar wat u de voorbije jaren vervreemd hebt.

Zet die twee naast elkaar en de meeste vragen beantwoorden zichzelf.

Voor het leefloon staan de regels in het koninklijk besluit van 11 juli 2002, het algemeen reglement betreffende het recht op maatschappelijke integratie. Drie artikelen doen het werk.

Artikel 27 bepaalt hoe roerende kapitalen — dus ook het geld op uw rekening na de verkoop — worden omgezet in een fictief jaarinkomen: er wordt rekening gehouden met 6 procent van de schijf tussen 6.200 en 12.500 euro, en met 10 procent van wat daarboven ligt. Staat een rekening op meer namen, dan worden die grensbedragen gedeeld door het aantal titularissen.

Artikel 28 is het artikel dat mensen verrast. Heeft de aanvrager in de tien jaar vóór de ingangsdatum van zijn aanvraag roerende of onroerende goederen om niet of onder bezwarende titel afgestaan, dan wordt er een forfaitair inkomen aangerekend dat overeenstemt met de verkoopwaarde van die goederen op het ogenblik van de afstand — berekend volgens dezelfde methode als in artikel 27.

Lees die zin nog eens. Er staat niet: het geld dat u nog hebt. Er staat: de waarde van wat u afstond. Of u dat geld ondertussen hebt uitgegeven, staat er niet in.

Artikel 29 biedt de belangrijkste tegenwicht: op de verkoopwaarde wordt een eerste schijf van 37.200 euro vrijgesteld wanneer het gaat om de woning die u bewoonde en u geen ander bebouwd onroerend goed bezit, of om uw enige onbebouwde onroerend goed.

Artikel 30 laat u de persoonlijke schulden aftrekken die u vóór de vervreemding was aangegaan, op voorwaarde dat u aantoont dat u ze geheel of gedeeltelijk met de opbrengst hebt terugbetaald. Dat is precies waarom u de aflossing van uw hypothecair krediet bij de akte moet kunnen bewijzen.

En tot slot een geruststelling die vaak ontbreekt: het OCMW kan u niet verplichten uw woning te verkopen vóór u recht hebt op steun. Bezit u een woning, dan wordt daarvoor wel een fictief inkomen aangerekend, in de regel op basis van het niet-vrijgestelde kadastraal inkomen vermenigvuldigd met drie.

De IGO is een bijstandsuitkering voor 65-plussers met een ontoereikend pensioen. Het onderzoek naar de bestaansmiddelen staat in het koninklijk besluit van 23 mei 2001, en het is strenger dan bij het leefloon — niet in de percentages, wel in wat er allemaal meetelt.

Roerende kapitalen worden aangerekend aan 4 procent van de schijf tussen 6.200 en 18.600 euro en 10 procent van wat daarboven ligt.

Onroerende goederen die u nog bezit worden aangerekend door het niet-vrijgestelde kadastraal inkomen met 3 te vermenigvuldigen, zowel voor bebouwde als voor onbebouwde goederen. Er geldt een basisvrijstelling op het kadastraal inkomen, verhoogd per kind waarvoor kinderbijslag wordt ontvangen.

Afstand van onroerend goed in de tien jaar vóór de ingangsdatum van uw aanvraag wordt aangerekend op basis van de verkoopwaarde op het ogenblik van de afstand. Daarbij gelden drie correcties die u moet kennen omdat ze samen een groot verschil maken:

En twee waarderingsregels die bij familiale constructies beslissend zijn: bij afstand van een vruchtgebruik wordt de waarde vastgesteld op 40 procent van de waarde in volle eigendom; de blote eigendom vertegenwoordigt de resterende 60 procent.

Neem een alleenstaande van 72 jaar met een klein pensioen die IGO ontvangt. Zij verkoopt haar rijhuis voor 250.000 euro. Er staat nog 80.000 euro hypothecair krediet open, dat bij de akte wordt afgelost. Drie jaar later wordt haar dossier herbekeken.

Zo ziet de redenering er in grote lijnen uit. Let op: de Pensioendienst past de regels toe in een vaste volgorde en op basis van uw volledige dossier — beschouw dit als een illustratie van de mechaniek, niet als uw uitkomst.

Wat dit voorbeeld vooral toont: de aangerekende bestaansmiddelen liggen hier ruim boven het bedrag van de IGO zelf. Het recht valt dus weg, en het valt niet weg omdat het geld op de rekening staat, maar omdat de woning verkocht is. Iemand die de opbrengst intussen in een appartement heeft gestoken, in de zorg van een partner of aan haar kinderen heeft gegeven, zit in exact hetzelfde geval — met dat verschil dat zij het geld niet meer heeft.

Dat is de reden waarom deze berekening vóór de verkoop gemaakt moet worden en niet erna.

Het zorgbudget voor ouderen met een zorgnood — de vroegere tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden — is de derde uitkering met een inkomensonderzoek. Ze is bedoeld voor 65-plussers met een beperkt inkomen en een verminderd zelfzorgvermogen, en ze wordt uitbetaald door uw zorgkas.

Het Departement Zorg is duidelijk over wat er meetelt: pensioen, inkomen uit arbeid, vervangingsinkomen, spaargelden en beleggingen, en daarnaast het bezit van onroerende goederen en de opbrengst van de verkoop of de schenking ervan. Een verkoop of schenking leidt in de praktijk vaak tot een vermindering of tot het einde van het zorgbudget.

Er geldt wel een vrijstelling op het inkomen. Voor een alleenwonende gaat het om 17.945,40 euro per jaar, voor wie een partner heeft om 22.424,30 euro; die bedragen worden automatisch aangepast wanneer de spilindex overschreden wordt. Controleer altijd het actuele bedrag bij uw zorgkas, want die indexering gebeurt tussentijds.

En dan de verplichting die het vaakst vergeten wordt: stijgt uw inkomen of dat van uw partner met minstens 10 procent, dan moet u dat binnen drie maanden melden. Een woningverkoop haalt die drempel bijna altijd. Wie niet meldt, krijgt het bedrag niet kwijtgescholden maar teruggevorderd — vaak jaren later, en dan in één keer.

Veel mensen redeneren omgekeerd: *ik geef de woning aan mijn kinderen, dan heb ik niets meer en behoud ik mijn uitkering.* Precies daarvoor bestaan die tienjaarsregels.

Zowel bij het leefloon als bij de IGO wordt het forfaitaire inkomen berekend op de verkoopwaarde van het goed op het ogenblik van de afstand — en het besluit spreekt uitdrukkelijk over afstand om niet of onder bezwarende titel. Een schenking is een afstand om niet. Het gevolg is bikkelhard:

Drie situaties waarin dit misloopt zonder dat iemand slechte bedoelingen had:

De conclusie is niet dat u niet mag schenken. De conclusie is dat een schenking of een lijfrente een beslissing is die u samen met uw uitkeringsdossier neemt, en niet enkel met uw notaris of uw kinderen.

Wat werkt:

Wat niet werkt:

Wie een uitkering ontvangt en over een verkoop nadenkt, heeft vooral nood aan twee cijfers en een datum: wat levert de woning netto op, wanneer staat het geld er, en wat betekent dat voor het dossier.

Wat wij niet doen, zeggen wij er meteen bij: wij berekenen uw uitkering niet en wij geven daar geen advies over. Dat is werk voor uw OCMW, de Federale Pensioendienst of uw zorgkas, en zij zijn de enigen die uw volledige dossier zien. Wat wij wél leveren, is het cijfer waarmee zij kunnen rekenen — vóór u iets tekent, niet erna.